Theo Reuters, một nguồn tin cấp cao từ Tehran tiết lộ Washington đã đồng ý "mở khóa" các khoản tiền của Iran đang nằm tại Qatar và nhiều ngân hàng quốc tế. Đổi lại, một điều kiện kinh tế cốt lõi được đưa ra, đó là đảm bảo tuyến đường lưu thông thương mại an toàn qua eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, ngay lập tức, giới chức Mỹ đã lên tiếng bác bỏ thông tin này.
Khi các cuộc đàm phán dự kiến nối lại trước thời hạn hết hiệu lực của lệnh ngừng bắn vào rạng sáng 22/4 tới đây, bài toán về dòng vốn tỷ USD này tiếp tục trở thành tâm điểm của giới tài chính toàn cầu.
Nghịch lý của nền kinh tế khát vốn
Theo Al Jazeera, các báo cáo chính thức và giới chuyên gia ước tính tổng tài sản bị đóng băng ở nước ngoài của Iran vượt mốc 100 tỷ USD. Con số này tương đương gần 1/4 GDP của quốc gia Trung Đông.
Ông Frederic Schneider, chuyên gia tại Middle East Council on Global Affairs, đánh giá đây là một khoản tiền "rất lớn". Khối tài sản này tương đương khoảng 4 lần doanh thu hàng năm từ hoạt động xuất khẩu năng lượng của Iran.
Tuy nhiên, nền kinh tế nước này lại đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng thanh khoản nghiêm trọng. Các lệnh trừng phạt kéo dài đã hạn chế tối đa khả năng xuất khẩu dầu mỏ, làm đứt gãy dòng vốn đầu tư nước ngoài và khiến công nghệ cũng như hạ tầng sản xuất trở nên lạc hậu.
Hệ quả tất yếu là lạm phát tăng cao và đồng rial mất giá mạnh. Những áp lực tài chính này đã trực tiếp châm ngòi cho các cuộc biểu tình lớn vào cuối năm 2025. Hiện tại, các ngành công nghiệp trọng yếu mang lại doanh thu chính cho đất nước như dầu khí, điện và nước đang xuống cấp nghiêm trọng, đòi hỏi một nguồn vốn đầu tư khổng lồ để nâng cấp và duy trì hoạt động.
Theo chuyên gia Roxane Farmanfarmaian từ Đại học Cambridge, nếu khối tài sản 100 tỷ USD được giải phóng, dòng tiền này sẽ tạo ra bước ngoặt lớn. Nó giúp Iran đưa nguồn ngoại tệ từ dầu mỏ về nước, can thiệp ổn định tỷ giá đồng nội tệ, từ đó giảm thiểu các biến động tiền tệ đang gây bất ổn xã hội.
Nguồn lực này cũng đóng vai trò quyết định trong quá trình tái thiết hạ tầng kinh tế sau thời gian dài chịu áp lực.
Dòng tiền đang nằm ở đâu?
Khái niệm "tài sản bị phong tỏa" trong tài chính quốc tế dùng để chỉ các khoản tiền, tài sản hoặc chứng khoán của cá nhân, doanh nghiệp hoặc ngân hàng trung ương bị một quốc gia khác giữ lại tạm thời. Chủ sở hữu mất hoàn toàn quyền sử dụng, chuyển nhượng hoặc bán các tài sản này.
Theo Al Jazeera, khối tài sản hơn 100 tỷ USD của Iran không tập trung tại một địa điểm duy nhất mà bị phân tán trong nhiều hệ thống ngân hàng trên toàn cầu.
Phần lớn dòng tiền này đang bị “kẹt” tại các trung tâm tài chính và đối tác thương mại lớn, trong đó Trung Quốc nắm giữ quy mô lớn nhất với ít nhất 20 tỷ USD. Các thị trường châu Á khác cũng chiếm tỷ trọng đáng kể, bao gồm Ấn Độ với khoảng 7 tỷ USD và Nhật Bản khoảng 1,5 tỷ USD.
Ở Trung Đông, Iraq và Qatar lần lượt nắm giữ khoảng 6 tỷ USD mỗi nước, trong khi tại phương Tây, Mỹ trực tiếp giữ khoảng 2 tỷ USD và Luxembourg - một trung tâm tài chính quan trọng của châu Âu - nắm khoảng 1,6 tỷ USD.
Việc phong tỏa tài sản của Iran bắt đầu từ năm 1979 và liên tục được siết chặt hoặc nới lỏng tùy theo các biến động địa chính trị.
Đáng chú ý, vào năm 2015, khi thỏa thuận hạt nhân JCPOA được ký kết, Iran đã đồng ý các điều kiện để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt và tiếp cận lại dòng vốn. Tuy nhiên, đến năm 2018, Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này, tái áp đặt các lệnh trừng phạt khiến toàn bộ tài sản một lần nữa bị đóng băng.
Ngay cả khi các lệnh phong tỏa được gỡ bỏ, việc hấp thụ toàn bộ dòng vốn này cũng không hề đơn giản. Cựu Bộ trưởng Tài chính Mỹ Jacob Lew từng nhận định vào năm 2016 rằng, trên thực tế, Iran chỉ có thể tiếp cận khoảng một nửa số tài sản 100 tỷ USD. Phần còn lại đã được thế chấp hoặc cam kết cho các khoản đầu tư và nghĩa vụ trả nợ trước đó.
Cuộc giằng co quanh con số 6 tỷ USD
Trong bối cảnh hiện tại, yêu cầu trọng tâm của Tehran trên bàn đàm phán không phải là toàn bộ 100 tỷ USD, mà là việc giải phóng 6 tỷ USD như một bước đi đầu tiên để "xây dựng lòng tin".
Theo Reuters, khoản tiền 6 tỷ USD này có một lịch sử dịch chuyển phức tạp. Nguồn gốc của nó là doanh thu từ việc bán dầu mỏ cho Hàn Quốc. Số tiền này bị kẹt lại tại các ngân hàng Hàn Quốc từ năm 2018. Đến tháng 9/2023, thông qua một thỏa thuận trao đổi tù nhân do Qatar làm trung gian, dòng vốn này được chuyển sang các tài khoản ngân hàng tại Qatar.
Tuy nhiên, chỉ một tháng sau, sau cuộc tấn công ngày 7/10/2023 nhằm vào Israel do lực lượng Hamas thực hiện, chính quyền Mỹ đã lập tức tái phong tỏa khoản tiền này. Các quan chức Mỹ khi đó khẳng định Washington vẫn giữ quyền kiểm soát hoàn toàn đối với tài khoản tại Qatar.
Ngay cả khi được "mở khóa", dòng tiền này cũng không được sử dụng tự do. Giới chức Mỹ quy định nghiêm ngặt rằng 6 tỷ USD này chỉ được phép dùng cho các mục đích nhân đạo, bao gồm mua thực phẩm, thuốc men, thiết bị y tế và hàng hóa nông nghiệp. Mọi hoạt động giải ngân đều phải thực hiện thông qua các nhà cung cấp đã được phê duyệt và đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của Bộ Tài chính Mỹ.
